اخبار سیاست گذاری

نرخ باروری ایران با ثبت رقم ۱.۴۴ به کمترین سطح تاریخی خود رسیده است؛ این میزان به‌طور قابل‌توجهی پایین‌تر از نرخ جایگزینی ۲.۱ است که برای ثبات جمعیت ضروری محسوب می‌شود. کاهش قدرت خرید خانوارها، تورم‌های مزمن و نااطمینانی اقتصادی، در کنار تغییرات فرهنگی و افزایش سن ازدواج باعث شده است خانواده‌ها تمایل کمتری به فرزندآوری داشته باشند. طبق پیش‌بینی‌ها، اگر نرخ باروری به حدود ۱.۳ برسد، رشد جمعیت کشور در سال‌های ۱۴۲۵ تا ۱۴۳۰ منفی خواهد شد. 

دنیای اقتصاد: بخش خصوصی منطقه یورو در سپتامبر۲۰۲۵ با بالاترین نرخ در ۱۶ماه گذشته رشد کرد. شاخص مدیران خرید ترکیبی (PMI) که توسط S&P Global گردآوری شده، از ۵۱ در ماه اوت به ۵۱.۲ در سپتامبر افزایش یافت و بالاتر از آستانه ۵۰ قرار گرفت که نشان‌دهنده رشد این متغیر است. این در حالی است که تحلیلگران پیش‌بینی می‌کردند این شاخص ثابت بماند.

در بهار۱۴۰۴ اقتصاد ایران پس از چهارسال‌ونیم بار دیگر رشد منفی را تجربه کرد. طبق اعلام مرکز آمار، نرخ رشد اقتصادی این فصل نسبت به مدت مشابه سال قبل منفی ۰.۱درصد بوده است. این اتفاق زنگ خطری برای ورود دوباره اقتصاد کشور به شرایط رکودی مشابه دهه ۹۰ است؛ دهه‌ای که بانک جهانی آن را «دهه از دست رفته» اقتصاد ایران نامید. تحلیل‌ها نشان می‌دهد نوسانات رشد اقتصادی ایران عمدتا تابعی از صادرات نفت است. در دهه۱۳۸۰، ثبات در صادرات نفتی زمینه رشد مثبت اقتصاد را فراهم کرد؛ به‌طوری‌که اگر همان روند ادامه می‌یافت، امروز اقتصاد ایران به لحاظ دلاری، ۲.۷برابر بزرگ‌تر از وضعیت فعلی بود. اما با آغاز دهه۹۰ و تشدید تحریم‌های هسته‌ای، رشد اقتصادی نزدیک به صفر شد و سطح درآمد سرانه کاهش یافت. برجام در سال۱۳۹۴ جهشی در صادرات نفت و رشد اقتصادی ایجاد کرد؛ اما با خروج آمریکا از توافق در ۱۳۹۷ و بازگشت تحریم‌ها، صادرات نفت به شدت کاهش یافت. پس از روی کار آمدن بایدن و برخی گشایش‌های دیپلماتیک، صادرات نفت دوباره افزایش یافت و رشد اقتصادی از زمستان ۱۳۹۹ تا زمستان ۱۴۰۳ مثبت ماند. با این حال، مشکل تامین انرژی و کاهش رشد بخش نفت در سال۱۴۰۳ نشانه‌های پایان این روند را نمایان کرد. بازگشت ترامپ و اجرای دوباره سیاست فشار حداکثری نیز شرایط را سخت‌تر ساخت. در بهار۱۴۰۴ علاوه بر تحریم‌ها، ناترازی انرژی، افت ۱۱.۸درصدی در بخش آب و برق و کاهش ۲.۷درصدی کشاورزی، رشد اقتصادی را تحت فشار قرار داد. «دنیای‌اقتصاد» پیش از این در گزارش‌های مختلف در رابطه با به اتمام رسیدن سوخت رشد نفتی هشدار داده بود. به گفته کارشناسان، بدون اصلاح روابط خارجی و جذب سرمایه، چشم‌انداز روشنی برای اقتصاد ایران قابل تصور نیست. در شرایطی که جامعه هنوز تبعات دهه ۹۰ را تحمل می‌کند، تکرار یک «دهه از دست رفته» دیگر می‌تواند پیامدهای جدیدی به همراه داشته باشد.

شکست خاویر میلی در انتخابات محلی در هفته‌های گذشته موجب شد تا ارزش پزو به‌صورت چشم‌گیری کاهش یابد. به‌دلیل تحولات تاریخی اقتصاد آرژانتین، افزایش نرخ ارز به‌صورت قابل‌توجهی منجر به افزایش انتظارات تورمی می‌شود. به همین دلیل بانک مرکزی این کشور پس از آنکه نرخ دلار آمریکا به بیش از سقف کریدور تعیین‌شده توسط این نهاد(۱۴۰۰ پزو به ازای هر دلار) رسید، با تزریق یک‌میلیارد دلار سعی در جلوگیری کاهش بیش‌از‌پیش ارزش پزو کرد.

با فعال شدن مکانیسم ماشه از سوی تروئیکای اروپایی، شدت اثر بازگشت تحریم‌های شورای امنیت علیه اقتصاد ایران نامعلوم است. برخی تحلیلگران معتقدند چون تقریبا همه ابزارهای تحریمی آمریکا پیش‌تر اعمال شده، اثر اقتصادی مستقیم این اقدام ممکن است محدود باشد. با این‌حال پیامدهای روانی و سیاسی بازگشت تحریم‌ها می‌تواند بازارها را تحت فشار قرار دهد. حتی اگر روسیه و چین از ایران حمایت سیاسی کنند، شرکت‌های بزرگ این کشورها به دلیل نگرانی از تحریم‌های ثانویه آمریکا احتمالا تعامل خود را کاهش خواهند داد. در این چارچوب، ۵ پرسش کلیدی درباره اثر فعال شدن مکانیسم ماشه مطرح است. بررسی‌ درباره این پرسش‌ها، سه سناریو را نشان می‌دهد؛ در سناریوی خوش‌بینانه، تاثیر تحریم‌ها محدود باقی می‌ماند. در سناریوی میانه، بخشی از مسیرهای مالی و تجاری مسدود می‌شود‌ و در سناریوی بدبینانه، کاهش صادرات نفت و انسداد مبادلات مالی دور از انتظار نیست. راهبرد منطقی برای ایران ترکیبی از دیپلماسی فعال برای جلوگیری از بازگشت تحریم‌ها، آماده‌سازی اقتصاد داخلی از طریق تنوع شرکای تجاری و تقویت تاب‌آوری است.

دولت مصوبه‌ای برای رشد ۸درصدی اقتصاد در سال۱۴۰۴ منتشر کرد که مستلزم نزدیک به ۸همت سرمایه‌گذاری است، اما ظرفیت تامین مالی فعلی تنها ۵.۲ همت بوده و این امر کسری حداقل ۲.۵همتی ایجاد می‌کند. اتکای بیش از حد به سرمایه‌گذاری دولتی، بخش خصوصی را به حاشیه رانده و تکرار تجربه‌های ناکام گذشته است. رشد اقتصادی در ایران عمدتا متاثر از درآمدهای نفتی است و پول‌پاشی اثری بر رشد ندارد. بدون اصلاحات ساختاری نظیر مهار تورم و بهبود محیط کسب‌وکار، این برنامه صرفا روی کاغذ باقی می‌ماند. 

ایسنا: اعتبار مرحله چهارم کالابرگ جمعه (۲۹ شهریورماه) برای دهک‌های درآمدی ۴ تا ۷ واریز شد. چهارمین مرحله کالابرگ الکترونیک جهت خرید ۱۱قلم کالای اساسی در سه گروه کالایی شامل لبنیات، پروتئین و خواربار از ۱۹شهریورماه آغاز شد و به این ترتیب حساب سرپرستان خانوار دهک‌های اول تا سوم، به ازای هر نفر ۵۰۰هزار تومان شارژ شده است.

ایرنا: نایب‌رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس با بیان اینکه حدود ۸۰درصد اقتصاد کشور، در اختیار دولت قرار دارد و باید اقدامی جدی برای کوچک‌سازی دولت انجام داد، گفت: اگر بخواهیم سود و بازدهی حداکثری داشته باشیم، باید بخش خصوصی فعال‌تر شود.

دنیای اقتصاد: امروز خبرهایی درباره ارائه لایحه کاهش ساعات کاری کارمندان به مجلس شورای اسلامی منتشر شد که پیگیری‌ها از منابع دولتی نشان می‌دهد که چنین لایحه ای تاکنون به مجلس ارسال نشده است.

بررسی آمارهای مرکز آمار ایران نشان می‌دهد نابرابری درآمد با مقیاس ضریب جینی در سال۱۴۰۳ نسبت به سال قبل کاهش یافته و توزیع درآمد بهتر شده است. مطابق بررسی‌ها، این تغییر بیشتر ناشی از افت مخارج دهک‌های بالای درآمدی و بهبود محدود وضعیت دهک‌های پایین به‌دلیل پرداخت‌های حمایتی و کالابرگ‌ها بوده است. داده‌ها نشان می‌دهد هزینه‌های دهک اول با ملحوظ کردن تورم در سال۱۴۰۳ حدود ۹.۳درصد افزایش یافته، درحالی‌که هزینه دهک دهم ۷.۱درصد کاهش داشته است، این کاهش هزینه که نشان‌دهنده افت مصرف است در دهک‌های متوسط نیز مشاهده می‌شود. کارشناسان تاکید دارند اقدامات حمایتی هرچند در کوتاه‌مدت برای اقشار کم‌درآمد ضروری است، اما کافی نبوده و تنها تسکین موقت مشکلات محسوب می‌شود. تجربه اقتصاد ایران نشان می‌دهد رفع بی‌ثباتی‌های کلان مانند تورم مزمن، نوسانات ارزی و ریسک‌های سیاسی، پیش‌شرط ارتقای رفاه و رشد پایدار است. بنابراین ترکیب اصلاحات ساختاری با حمایت هدفمند می‌تواند مسیر موثرتری را برای ارتقای رفاه مردم فراهم کند.

بحرانی مزمن و ساختاری کسری بودجه در اقتصاد ایران دیگر یک مساله مقطعی نیست، بلکه به بحرانی مزمن و ساختاری تبدیل شده است. سال‌هاست هر دولتی که بر سر کار می‌آید وعده «اصلاح ساختار بودجه» می‌دهد،

در سال‌۱۴۰۱ نرخ مشارکت اقتصادی در استان‌های جوان‌نشین مانند سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی و کرمان، به‌دلیل جمعیت بالای افراد در سن کار، در سال ۱۴۰۱ بالاتر از میانگین ملی حدود ۴۰.۵ بود. با این حال، کمبود زیرساخت‌های صنعتی، مانند تعداد کم کارگاه‌ها در سیستان و بلوچستان در مقایسه با میانگین کشوری، فرصت‌های شغلی رسمی را محدود کرد.

دستیابی به رشد اقتصادی پایدار، رویای همیشگی سیاستگذاران است. اما موتور واقعی این رشد چیست؟ درحالی‌که زمانی همه نگاه‌ها به کارخانه‌ها و سرمایه‌های فیزیکی بود، امروز اقتصاددانان متفق‌القولند که کلید توسعه پایدار در «سرمایه انسانی» نهفته است؛ یعنی دانش، مهارت و سلامت نیروی کار که عمدتا از طریق آموزش باکیفیت شکل می‌گیرد. آموزش نه‌تنها بهره‌وری افراد را بالا می‌برد، بلکه ظرفیت یک ملت را برای نوآوری و جذب فناوری‌های جدید افزایش می‌دهد. هیچ کشور توسعه‌یافته‌ای را نمی‌توان یافت که نظام آموزشی ضعیفی داشته باشد.

دنیای اقتصاد: وزیر کار با اشاره به اینکه دهک‌بندی برای پرداخت یارانه‌ها طبق دارایی اشخاص تعیین می‌شود، گفت: شرکت‌های خصوصی از کارت کارپردازان برای جابه‌جایی پول استفاده نکنند.

دنیای اقتصاد: علاء‌الدین رفیع‌زاده، رئیس سازمان اداری و استخدامی کشور با اعلام ساعات کاری جدید ادارات، مدارس و بانک‌ها گفت: ساعت شروع به کار واحدهای نظامی و امنیتی ۶:۳۰ دقیقه و واحدهای صنعتی نیز ساعت ۷:۰۰ خواهد بود.

کسری بودجه و تورم، دو پدیده به‌ظاهر صرفا اقتصادی‌اند، اما در عمل ارتباطی عمیق با مفهوم عدالت دارند. مرکز پژوهش‌های مجلس، به تازگی در گزارشی با عنوان «چارچوب و اصول کلان تدوین پیوست عدالت برای قانون بودجه» به بررسی عملکرد بودجه‌ریزی عمومی از منظر عدالت پرداخته است.

دنیای‌اقتصاد: معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور با صدور حکمی، «حمید زمان‌زاده» را به‌عنوان «سرپرست امور اقتصاد کلان» منصوب کرد. پیش از زمان‌زاده، علاءالدین ازوجی ریاست امور اقتصاد کلان سازمان برنامه و بودجه را بر عهده داشت؛ با این حال، با ادغام دو صندوق بازنشستگی کشوری و فولاد، ازوجی به‌عنوان سرپرست صندوق بازنشستگی کشوری و فولاد منصوب شد.

ایرنا: آیت‌الله سیدمصطفی محقق داماد روز سه‌شنبه در سی‌وپنجمین همایش بانکداری اسلامی با طرح این سوال که رابطه اقتصاد و دین یا مدیریت مالی با دین چیست، افزود: پاسخ من این است که اگر منظور از اقتصاد، علم یا دانش اقتصاد است که از Science منشعب می‌شود و از مقوله هستی است نه بایستی، واقعیت این است که ارتباط تنگاتنگی ندارد؛ چون دین و دینداری بایدها و نبایدها و جهان‌بینی است و ارتباطی به Science ندارد فیزیک یا شیمی نه مسلمان است نه کافر، اقتصاد هم همین‌طور.

در سال۱۹۶۸، کتاب «بمب جمعیتی» نوشته زیست‌شناس پل ارلیش موجی از نگرانی‌ها درباره رشد افسارگسیخته جمعیت به راه انداخت. او هشدار داد که بشر با چنین سرعتی در زاد و ولد، ناگزیر با کمبود غذا و مرگ‌ میلیون‌ها نفر روبه‌رو خواهد شد. حتی ایده انتقال بین‌ستاره‌ای انسان‌های «مازاد» را مطرح کرد و از کنترل اجباری زاد و ولد سخن گفت. اما امروز، اگرچه هنوز برخی نگران اضافه جمعیت‌ هستند، اما بسیاری به‌ویژه در کشورهای ثروتمند بیشتر از معضل دیگری هراس دارند: فروپاشی جمعیتی. ایلان ماسک، کارآفرین مشهور و پدر چندین فرزند، پیش‌بینی کرده است که «نرخ پایین زاد و ولد می‌تواند به پایان تمدن بینجامد».