چگونه جنگ علیه ایران بازارها را ویران کرد؟
بحران انرژی در جنوب آسیا
بازارهای جهانی با تشدید جنگ علیه ایران در شرایط پر نوسانی هستند. حملات اسرائیل به ۳۰ انبار نفت در نقاطی از ایران باعث شد اکسیوس در گزارشی اعلام کند که حملات به انبارها بسیار فراتر از آن چیزی بود که ایالاتمتحده انتظار داشت. «ریحانالدین» در گزارشی برای «میدل ایستآی» نوشت، ایران در پاسخ موج حملاتی را به تاسیسات نفتی در کشورهای همسایه انجام داد.
۱- افزایش قیمت نفت
«میدل ایستآی» در گزارشی نوشت، قطر، دومین تولیدکننده بزرگ گاز طبیعی مایع در جهان، بهدلیل حملات هوایی ناشی از حملات مشترک امریکا و اسرائیل، مجبور به تعطیلی کارخانه «راس لفان» شد. کویت، عراق، اماراتمتحدهعربی و عربستانسعودی همگی تولید نفت خود را کاهش دادند که بخشی از آن بهدلیل مسدودشدن تنگههرمز است. شاخصهای بازار آسیا پس از وقوع جنگ، بیشترین فشار را از اضطراب سرمایهگذاران متحمل شد. از سوی دیگر، کرهجنوبی حدود ۷۰درصد از نفتخام خود را از خاورمیانه دریافت میکند، درحالیکه ژاپن حدود ۹۰درصد واردات دارد. در عین حال، در اروپا، کی یر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، گفت؛ حمایت از مردم بریتانیا در هزینههای زندگی و هزینههای انرژی در اولویت او خواهد بود. در بازارهای کشاورزی، قیمت روغن پالم مالزی ۹درصد افزایشیافت و بهای روغن سویای شیکاگو به بالاترین حد خود از سال۲۰۲۲ رسیدکه هر دو تحتتاثیر افزایش قیمت نفتخام بودند.
۲- بحران هزینه زندگی در جنوبآسیا
هنگامی که تنشها در اطراف تنگههرمز در اوایل ماه مارس آغاز شد، تاثیر آن بسیار فراتر از خطوط باریک کشتیرانی خلیجفارس احساس شد. در عرض چند روز، شوک ناشی از مهمترین گلوگاه انرژی جهان در سراسر جنوبآسیا، از پمپبنزینهای کراچی گرفته تا بازارهای سبزی داکا و ایستگاههای تاکسی در بمبئی، موج زد. «تحسین احمد» و «ساجد رینا» در گزارشی برای «میدل ایستآی» نوشتند، با افزایش قیمت نفت در پی تشدید جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، دولتهای سراسر منطقه برای مهار افزایش هزینههای سوخت به تقلا افتادند، درحالیکهمیلیونها خانوار خود را برای افزایش کرایههای حملونقل، قیمت مواد غذایی و قبوض برق آماده میکردند. برای مردم جنوبآسیا که در حالحاضر با تورم بالادستوپنجه نرم میکنند، افزایش هزینههای سوخت بهسرعت در حال تبدیلشدن به یک بحران کامل در هزینههای زندگی است و این نشان میدهد؛ بازار انرژی جهانی چقدر دربرابر اختلالات ژئوپلیتیک، بهویژه در خلیجفارس، آسیبپذیر است. برای اقتصادهای جنوبآسیا که بهشدت به سوخت و گاز طبیعی وارداتی وابسته هستند -هند ۴۰درصد از گاز خود را از قطر تامین میکند- این افزایش قیمت عواقب فوری دارد: افزایش هزینههای حملونقل، افزایش قیمت مواد غذایی، کمبود برق و فشار فزاینده بر بودجههای دولتی که از قبل هم تحتفشار بودند. تقریبا ۲۰میلیون بشکه نفتخام و فرآوردههای نفتی هر روز از تنگه باریک هرمز عبور میکند که تقریبا یکپنجم مصرف جهانی نفت را تشکیل میدهد.
پاکستان در شوک
«فاطمه رحمان»، تحلیلگر انرژی در موسسه مطالعات استراتژیک اسلامآباد، به «میدل ایستآی» گفت: «سیستمهای انرژی جنوبآسیا عمیقا به نفت خلیجفارس وابسته هستند.» رحمان افزود: «وقتی یک شوک ژئوپلیتیک به تنگههرمز وارد میشود، شوک اقتصادی ظرف چند روز به خانوارهای اینجا میرسد.» کشورهای سراسر جنوبآسیا، از جمله هند، پاکستان، بنگلادش، سریلانکا و نپال، اکثر نیازهای انرژی خود را وارد میکنند. با توجه به تولید داخلی محدود و نوسانات ارزی، حتی افزایش اندک قیمت جهانی نفت میتواند بهسرعت بر امور مالی عمومی و بودجهخانوارها تاثیر بگذارد. در پاکستان، اما اثرات سریع و قابلمشاهده بود. قیمت بنزین تقریبا ۵۵ روپیه(۲۰ سنت) در هر لیتر افزایشیافت و قیمت خردهفروشی را به بالای ۳۲۱روپیه (۱.۱۵دلار) در هر لیتر رساند، درحالیکه قیمت گازوئیل به نزدیک ۳۳۶روپیه (۱.۲۰دلار) رسید. برای کارگران حملونقل و مشاغل کوچک، این افزایش فوری و دردناک بودهاست. «احمد خان»، راننده اتوبوس در لاهور که مسیری بین حومه شهر و ایستگاه راهآهن قدیمی را اداره میکند، گفت؛ هزینههای سوخت روزانه او تنها در عرض چند روز افزایشیافت. او درحالیکه منتظر مسافران در نزدیکی «بادامی باغ» بود، گفت: «پیش از این حدود
۶۰۰۰ روپیه(۲۱ دلار) برای گازوئیل برای یک روز کامل خرج میکردم. الان نزدیک به ۷۰۰۰ روپیه(۲۵ دلار) است. چارهای جز افزایش کرایه نداشتم، وگرنه نمیتوانم اتوبوس را برانم.» اپراتورهای حملونقل در سراسر لاهور کرایهها را ۱۵ تا ۲۰درصد افزایش داده و فشار را بر مسافرانی که از قبل با افزایش هزینههای زندگی دستوپنجه نرم میکنند، افزایش دادهاست.
شوک قیمت همچنین در بازارهای مواد غذایی نیز موج میزند. در بازار «امپرسکراچی»، فروشندگان سبزیها میگویند؛ هزینههای حملونقل قیمتها را در عرض یک هفته نزدیک به ۱۰درصد افزایش دادهاست. برای خانوادههایی که ماه رمضان را جشن میگیرند، زمانبندی بهویژه دشوار بودهاست. «سارا احمد»، مادر سه فرزند در اسلامآباد، گفت؛ هزینه اقلام روزمره مانند خرما، شیر و روغن پخت و پز بهطور قابلتوجهی افزایش یافتهاست.
سارا احمد افزود: «ما در طول ماه رمضان با دقت بودجهبندی کردیم، اما امسال قیمتها تقریبا هر روز تغییر میکنند. حتی یک افزایش کوچک برای خانوادههایی مانند ما تفاوت ایجاد میکند.» دولت پاکستان اقدامات ریاضتی را برای کاهش مصرف سوخت اعمال کردهاست. مدارس در پنجاب و بلوچستان از ۱۶ مارس(۲۵ اسفند) به مدت دو هفته تعطیل میشوند، دانشگاهها به کلاسهای آنلاین روی میآورند و ادارات دولتی یک هفته کاری چهار روزه با بخشی از کارکنان از راه دور را اتخاذ میکنند. اعضای کابینه همچنین موافقت کردند که بهعنوان بخشی از تلاشهای کاهش هزینه، به مدت دو ماه از حقوق خود صرفنظر کنند. اقتصاددانان «موسسه توسعه اقتصاد پاکستان» هشدار میدهند که قیمت پایدار نفت بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه میتواند دو تا سهدرصد به تورم اضافه کند، تورمی که در ماه فوریه حدود ۲۳درصد بود. در همین حال، ذخایر ارزی کشور-که تقریبا ۸.۵میلیارد دلار تخمینزده میشد-ممکن است با افزایش هزینههای واردات با فشار بیشتری روبهرو شود.
بنگلادش در منگنه
در بنگلادش، جاییکه تقریبا ۹۵درصد از تقاضای انرژی به واردات بستگی دارد، بحران باعث سهمیهبندی سوخت و خرید وحشتزده شدهاست. مقامات، خودروها را فقط به ۴۰ لیتر سوخت در پمپبنزینها محدود کردهاند. در شهرهایی مانند داکا و چیتاگونگ، صفهای طولانی که بیش از یککیلومتر امتداد دارند، به منظرهای عادی تبدیل شدهاند، زیرا رانندگان ساعتها برای سوخت منتظر میمانند. «فاطمه بگوم»، ساکن داکا که در مواقع قطع مکرر برق به ژنراتور دیزلی متکی است، گفت؛ چهار ساعت منتظر خرید سوخت بودهاست. او گفت: «بدون ژنراتور نمیتوانیم گرما و قطعی برق را مدیریت کنیم، اما پیداکردن سوخت سختتر میشود.»
با محدودشدن عرضه گاز طبیعی، کمبود برق بدتر شده و مناطق شهری را مجبور به تحمل قطعی برق تا ۶ ساعت در روز کردهاست. این اختلالات همچنین بر صنایع صادراتی حیاتی بنگلادش تاثیر گذاشتهاست. در منطقه فروش پوشاک «چیتاگونگ»، کارگران کارخانه میگویند؛ شیفتهای تولید بهدلیل برق ناپایدار کوتاهتر شدهاست. «رحیم الدین»، اپراتور چرخ خیاطی در یک کارخانه پوشاک، گفت؛ این تغییرات درآمد او را کاهش دادهاست. او گفت: «حقوق من همان است، اما قبلا از طریق اضافه کاری درآمد اضافی کسب میکردم. اکنون تولید بهدلیل مشکلات برق زودتر متوقف میشود.» به نوشته گزارشگر «میدل ایستآی»، زاهد حسین، اقتصاددان ارشد سابق در داکا، گفت؛ افزایش هزینههای انرژی میتواند کسری تجاری بنگلادش را به میزان قابلتوجهی افزایش دهد. حسین گفت: «برای کشوری که تقریبا تمام سوخت خود را وارد میکند، هر ۱۰دلار افزایش قیمت نفت، فشار جدی بر تراز پرداختها وارد میکند.» نرخ تورم بنگلادش در ماه فوریه حدود ۹.۵درصد بود، اما تحلیلگران هشدار میدهند که اگر قیمت نفت همچنان بالا بماند، میتواند به بیش از ۱۲درصد برسد.
عواقب شوک هرمز برای هند
هند، سومین واردکننده بزرگ نفت جهان و واردکننده قابلتوجه گاز طبیعی مایع(LNG) از قطر، از جنگ ایران آسیبدیده است. قیمت بنزین در دهلی تقریبا ۱۲درصد افزایشیافت و به حدود ۱۰۸روپیه (۱.۱۷ دلار) در هر لیتر رسید، درحالیکه قیمت گازوئیل به حدود ۹۵روپیه (۱.۰۳دلار) رسید. برای کاهش تاثیر، دولت حدود پنجمیلیون بشکه نفتخام از ذخایر استراتژیک آزاد کردهاست، اما تحلیلگران میگویند این فقط یک اقدام موقت است. برای کارگرانی که برای امرار معاش خود به سوخت وابسته هستند، حتی افزایش اندک قیمتها میتواند عواقب قابلتوجهی داشتهباشد. «راجش سینگ»، راننده تاکسی در بمبئی، گفت؛ هزینههای سوخت ماهانه او حدود ۴۰۰۰روپیه (۴۴دلار) افزایش یافتهاست. او گفت: «قبلا میتوانستم پس از پرداخت اجاره و سوخت، مقداری پول پسانداز کنم. اکنون بیشتر درآمدم مستقیما صرف بنزین میشود.» افزایش هزینههای حملونقل نیز بر قیمت مواد غذایی تاثیر گذاشتهاست. در کلکته، قیمت عمدهفروشی پیاز در روزهای اخیر با افزایش هزینههای حملونقل حدود ۱۰درصد افزایش یافتهاست. در مناطق روستایی اوتار پرادش، خانوارها از افزایش قیمت گاز پخت و پز خبر میدهند و قیمت سیلندرهای گاز مایع(LPG) به ۹۵۰ روپیه (۱۰دلار) نزدیک شدهاست. دولت هند از اختیارات اضطراری استفاده کرد و به پالایشگاههای نفت دستور داده تا تولید LPG را به حداکثر برسانند تا از کمبود سوخت پخت و پز جلوگیری کنند. این کشور دومین واردکننده بزرگ LPG در جهان است. این گاز، ترکیبی از پروپان و بوتان، بهطور گسترده بهعنوان سوخت اصلی پخت و پز درمیلیونها خانوار هندی استفاده میشود و همین امر، تامین پایدار آن را حیاتی میکند.
نابرابری ساختاری در کشورهای فقیرتر
شوک جنگ در اقتصادهای کوچکتر مانند نپال و سریلانکا حتی شدیدتر بودهاست. در سریلانکا که هنوز در حال بهبودی از بحران مالی است که باعث اعتراضات گسترده در سال۲۰۲۲ شد، قیمت بنزین تقریبا ۱۸درصد افزایش یافتهاست. مقامات در تلاش برای محافظت از ذخایر ارزی، محدودیتهایی را برای واردات کالاهای غیرضروری اعمال کردهاند. در نپال، قیمت بنزین افزایشیافته، درحالیکه شرکت نفت نپال حدود ۲۰درصد از عرضه سوخت بهفروشندگان را کاهش دادهاست. اعتصابات حملونقل در کاتماندو، تحویل مواد غذایی را مختل کرده و قیمت برنج و سبزیها را افزایش دادهاست. در سراسر جنوبآسیا، افزایش قیمت انرژی بهطور نامتناسبی بر خانوارهای فقیرتر تاثیر گذاشتهاست. خانوادههای کمدرآمد معمولا ۱۵ تا ۲۰درصد از درآمد خود را صرف غذا و انرژی میکنند، درحالیکه این رقم برای خانوارهای ثروتمندتر تقریبا پنجدرصد است. «آنیربان موکرجی»، تحلیلگر انرژی ساکن کلکته، گفت؛ بحران کنونی یک مشکل ساختاری عمیقتر را آشکار میکند. موکرجی گفت: «درس این ماجرا واضح است. امنیت انرژی نمیتواند صرفا به نفت وارداتی متکی باشد. کشورهای منطقه باید سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر و همکاریهای منطقهای در حوزه برق را تسریع کنند.»
۳- ناآرامیهای مدنی در بحرین
ایالاتمتحده و اسرائیل اگرچه مدعیاند که جنگشان علیه ایران برای تغییر رژیم است اما برخی اکنون میگویند؛ ممکن است این جنگ در بحرین، متحد نزدیک غرب، شعلهور شود. «ریحانالدین» در گزارشی برای «میدل ایستآی» نوشت، درحالیکه شور انقلابی ممکن است دور از دسترس باشد، اما تنشها در بحرین محسوس است. ساعاتی پس از تایید شهادت رهبر عالی ایران، اعتراضات علیه ترور رهبر معنوی شیعه در سراسر این جزیره خلیجفارس گسترش یافت. یک منبع آگاه در بحرین که نخواست نامش فاش شود، به «میدل ایستآی» گفت: «در بسیاری از شهرها و روستاها تظاهرات برگزار شد. این راهپیماییها خشمگینانه اما مسالمتآمیز بودند.»
اعتراضات در بحرین بهدلیل محدودیتهای شدید بر مخالفت و آزادی بیان، نادر است. بخش عمدهای از جمعیت شیعه و از گروه قومی «بحارنا» هستند. این گروه یکی از اولین پیروان اسلام شیعه بودند که قدمت آنها به قرن هفتم میلادی برمیگردد. خاندان آل خلیفه، حاکمان سنی بحرین، در قرن هفدهم به این جزیره رسیدند. «مریم الخواجه»، فعال بحرینی-دانمارکی، به «میدل ایستآی» گفت: «رهبر شهیدایران یک رهبر مذهبی است. اگر ایالاتمتحده چیزی در مورد ایران و تشیع میدانست، متوجه میشد که ترور این رهبر شهیددر ماه رمضان بزرگترین هدیهای بود که میتوانستند به او بدهند.» فیلمهایی که در رسانههای اجتماعی به اشتراک گذاشته شد، جمعیت زیادی را در بحرین نشان میداد که روز یکشنبه(۱۰اسفند) در خیابانهای باریک راهپیمایی میکردند و شعارهای مذهبی شیعه، مانند «بهخاطر حسین» را سر میدادند. نیروهای امنیتی بحرین با خشونت واکنش نشاندادند و مستقیما به سمت جمعیت گاز اشکآور شلیک کردند. همچنین تصاویری از تعداد انگشتشماری از تظاهرکنندگان وجود داشت که کوکتل مولوتوف پرتاب میکردند. طبق گزارش «موسسه حقوق و دموکراسی بحرین» یا Bird، حداقل ۶۵ نفر در ارتباط با اعتراضات دستگیر شدند. دو نفر از دستگیرشدگان، مردان جوانی بهنامهای «حسین ناجیفتیل» و «علی مهدی» بودند. آنها بهطور مسالمتآمیز به سمت سفارت آمریکا راهپیمایی کردند و فیلم آن را بهصورت آنلاین به اشتراک گذاشتند. «سیدالوداعی»، مدیر موسسه حقوق و دموکراسی بحرین، پس از دستگیری با پدر فتیل صحبت کرد. الوداعی به «میدل ایستآی» گفت: «او به من تایید کرد؛ پسرش توسط یک دادستان عمومی بازجویی شدهاست. اتهامات وارده به او بسیار جدی است. او به تحریک نفرت علیه سلطنت، کمک به یک کشور دشمن، تضعیف امنیت عمومی و سوءاستفاده از رسانههای اجتماعی متهم شدهاست.» پدر او، ناجی علی حسن فتیل، خود بهدلیل فعالیتهای حقوقبشری با چندین دستگیری مواجه شدهاست. الوداعی گفت: «اکنون پسر ۲۱ سالهاش با سرنوشت پدرش روبهرو است.»
پایگاههای آمریکا «تهدیدی برای امنیت بحرین»
طی چند روز گذشته، پهپادها و موشکهای ایرانی پایگاههای نظامی ایالاتمتحده را در سراسر منطقه خلیجفارس، از جمله بحرین، هدف قراردادهاند. در منامه، پایتخت بحرین، انفجارها و آتشسوزیهایی در اثر برخورد مستقیم و همچنین ریزش آوار ناشی از رهگیری پدافند هوایی رخ دادهاست. یک مرد بنگلادشی در منطقه صنعتی سلمان بر اثر ریزش آوار کشته شد. طبق گزارشها، حمله پهپادی ایران به هتل «کراون پلازا» در منامه منجر به زخمیشدن دو کارمند وزارت جنگ ایالاتمتحده شد.
خشم معترضان در بحرین عمدتا متوجه نقش ایالاتمتحده در جنگ بودهاست. بحرین میزبان ستاد ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالاتمتحده است که بیش از ۹۰۰۰ سرباز آمریکایی در آن مستقر هستند. این پایگاه از نظر پرسنل، دومین پایگاه بزرگ ایالاتمتحده در منطقه است. بسیاری از بحرینیها این را دعوت به درگیری در کشور میدانند. آنها همچنین معتقدند؛ ایالاتمتحده و همچنین بریتانیا مدتهاست که از خانواده سلطنتی بحرین حمایت کردهاند. خواجه گفت: «پایگاههای بحرین همیشه بهعنوان یک مشکل و تهدیدی برای امنیت و سلامت مردم دیده شدهاند. در روزهای گذشته شاهد بودهایم که چگونه شورای همکاری خلیجفارس به گوشت دم توپ تبدیل شدهاست.»
حضور نیروهای آمریکایی در بحرین دهههاست که مورد مناقشه بودهاست. مجلس قانونگذاری بحرین در سال۱۹۷۵، تنها دو سالپس از تاسیس، منحل شد که بخشی از آن بهدلیل مخالفت این مجلس با حضور نیروی دریایی ایالاتمتحده در این جزیره بود. انحلال دائمی پارلمان منجر به یک دوره وضعیت اضطراری ۲۵ساله با حکم شد. مخالفت با نیروی دریایی پایان نیافتهاست: در سال۲۰۲۴ راهپیمایی قابلتوجهی علیه ناوگان پنجم و برقراری روابط آشکار بحرین با اسرائیل برگزار شد.
خواجه خاطرنشان کرد؛ هرچند سالیکبار اعتراضات ضددولتی در بحرین، از جمله قیامهای گسترده در اوایل دهه۱۹۹۰ و در سال۲۰۱۱، رخ دادهاست. هر دو مورد توسط مقامات با خشونت به پایان رسید. او گفت: «اگر تاریخ چیزی به ما آموخته باشد، این است که کاری که دولت بحرین به بهترین شکل انجام میدهد، ظلم و ستم است بهویژه در مواقع بحرانی.» در سال۲۰۱۱، دیگر کشورهای خلیجفارس، به رهبری عربستانسعودی، با استفاده از نیروی مشترک «سپر شبهجزیره»، به سرکوب اعتراضات در بحرین کمک کردند. طی روزهای اخیر شایعاتی در فضایمجازی منتشر شد مبنیبر اینکه پلیس عربستانسعودیبار دیگر برای سرکوب اعتراضات وارد کشور همسایه خود شدهاست، با اینحال منبعی در بحرین به «میدل ایستآی» گفت؛ از چنین اقدامی اطلاعی ندارد.
دستگیری بهدلیل پستهای رسانههای اجتماعی
جدا از اعتراضات، حداقل ۱۱ نفر بهدلیل انتشار آنلاین فیلمهایی از حملات ایران دستگیر شدهاند. آنها به گمراهکردن افکار عمومی و «گسترش ترس در دل شهروندان و ساکنان» متهم شدهاند. الوداعی تایید کرد که یکی از دستگیرشدگان، «سیدباقر الکامل»، اینفلوئنسر رسانههای اجتماعی است. او یک اینفلوئنسر و عکاس خبری مشهور در رسانههای اجتماعی است. کامل ویدئویی از یک ساختمان بلند در حال آتشسوزی در منطقه سیف منتشر کرد و از مردم خواست برای بحرین دعا کنند. از آن زمان، این ویدئو از پروفایلهای او حذف شدهاست. الوداعی گفت: «او فیلمی از یک مرکز نظامی منتشر نکرد. او اتفاقا در منطقهای در همان نزدیکی بود و این لحظه را ثبت کرد.» چند ساعت پس از انتشار این پست، او احضار شد. به گفته الوداعی، «بحرین در حال اجرای یک کارزار ارعاب است تا جلوی هرکسی را که از وقایع فیلم میگیرد، بگیرد.» دفتر دادستانی عمومی اعلام کرد؛ افراد دستگیر شده بهدلیل ایجاد «محتوای تصویری جعلی» در بازداشت موقت بهسر میبرند.
این دفتر افزود؛ این امر میتواند منجر به احکام زندان تا دو سالو همچنین جریمه نقدی شود. همچنین اعلام شد که افراد متهم به «تمجید و تبلیغ» حملات ایران با محاکمه فوری روبهرو خواهند شد. خواجه که پدرش، عبدالهادی الخواجه، در سال۲۰۱۱ پس از رهبری اعتراضات مسالمتآمیز به حبسابد محکوم شد، با سیستم حقوقی و زندانهای بحرین کاملا آشنا است. پدرش در سال۲۰۲۳ بهدلیل شرایط زندان جو، جاییکه بسیاری از زندانیان عقیدتی در آن نگهداری میشوند، چندین هفته اعتصاب غذا کرد. در سال۲۰۱۱، او در آنچه عفو بینالملل آن را «محاکمه نظامی بهشدت ناعادلانه» توصیف کرد، محکوم شد. خود خواجه نیز بازداشت شدهاست. او گفت: «تجربه شخصی من نشان میدهد، هیچ روند قانونی در بحرین وجود ندارد.»
