۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر استراتژیک جهانی نفت آزاد شد
بحران تاریخی عرضه انرژی
حمید ملازاده: پیش از حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه، اغلب نهادهای مالی بینالمللی و بانکهای سرمایهگذاری بزرگ چشمانداز نسبتا آرامی برای بازار نفت در سال ۲۰۲۶ ترسیم میکردند. تحلیلگران در موسساتی مانند Goldman Sachs و JPMorgan Chase انتظار داشتند رشد تولید در کشورهای غیرعضو اوپک و افزایش عرضه از سوی تولیدکنندگان خاورمیانه باعث شود بازار نفت با مازاد عرضه مواجه شود و قیمتها در محدودهای نسبتا باثبات نوسان کند. حتی گزارشهای پیشین آژانس بینالمللی انرژی International Energy Agency (IEA) نیز حاکی از آن بود که در سهماهه نخست سال ۲۰۲۶ احتمال شکلگیری مازاد قابلتوجهی در بازار نفت وجود دارد. این پیشبینیها بر مبنای رشد عرضه جهانی، کاهش محدود تقاضا و افزایش تولید در برخی مناطق شکل گرفته بود. اما آغاز جنگ تقریبا تمامی این سناریوها را بهطور ناگهانی تغییر داد.
شوک عرضه بیسابقه
در تازهترین گزارش ماهانه بازار نفت، 32عضو دائم آژانس بینالمللی انرژی هشدار داده که جنگ خاورمیانه میتواند بزرگترین اختلال عرضه در تاریخ بازار نفت را رقم بزند. بر اساس برآورد این نهاد، عرضه جهانی نفت در ماه مارس ممکن است حدود ۸میلیون بشکه در روز کاهش یابد؛ رقمی که معادل نزدیک به ۸درصد تقاضای جهانی نفت است. عامل اصلی این کاهش، اختلال در عبور نفتکشها از تنگه هرمز در خلیج فارس عنوان شده است؛ گذرگاه حیاتی انرژی که در امتداد سواحل ایران قرار دارد و حدود یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند. با تشدید درگیریها، این مسیر دریایی عملا با محدودیتهای شدید در حملونقل مواجه شده است.
کاهش تولید در کشورهای خلیج فارس
همزمان با تشدید جنگ، بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ خلیج فارس نیز ناچار به کاهش تولید شدهاند. بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، کشورهای عراق، قطر، کویت، امارات و عربستان در مجموع تولید نفت خود را دستکم ۱۰میلیون بشکه در روز کاهش دادهاند. این کاهش تولید نهتنها ناشی از اختلال در صادرات و حملونقل است، بلکه به حملات به زیرساختهای انرژی، محدودیت دسترسی به تجهیزات و خروج بخشی از نیروهای عملیاتی از مناطق درگیر نیز مربوط میشود. آژانس بینالمللی انرژی هشدار داده که بازگشت تولید متوقفشده به سطح پیش از بحران ممکن است هفتهها یا حتی ماهها زمان ببرد، زیرا راهاندازی دوباره برخی میدانهای پیچیده نفتی نیازمند بازگشت کارکنان، تجهیزات و ثبات امنیتی است.
واکنش بازار نفت
بازارهای انرژی در واکنش به این تحولات بهشدت نوسان داشتهاند. قیمت نفت خام برنت در ابتدای هفته تا ۱۱۹ دلار و ۵۰ سنت در هر بشکه افزایش یافت که بالاترین سطح از اواسط سال ۲۰۲۲ محسوب میشود. هرچند در ادامه معاملات بخشی از این افزایش تعدیل شد، اما قیمتها همچنان در سطوح بالا باقی ماندهاند. به گزارش تارنمای tradingeconomics و تا لحظه تنظیم این خبر، در معاملات روز جمعه 13 مارس، بهای شاخص برنت با افزایشی حدود یکدرصدی به نزدیکی ۱۰۱دلار در هر بشکه رسید و رشد هفتگی آن به حدود ۸درصد افزایش یافت؛ هرچند قیمتها نسبت به جهشهای تند روزهای گذشته اندکی آرامتر شدند. شاخص WTI هم حدود 96 دلار در بشکه فروخته شد. بازار همچنان تحولات جنگ با ایران و نبود نشانهای از کاهش تنشها را زیر نظر دارد.
در همین حال دولت آمریکا برای مهار قیمت انرژی اعلام کرده بهطور موقت به کشورها اجازه خرید نفت روسیه که در دریا سرگردان مانده داده و این معافیت را پس از هند به سایر کشورها نیز گسترش داده است. همزمان، اسکات بسنت وزیر خزانهداری آمریکا خواستار تشکیل ائتلافی بینالمللی برای اسکورت نفتکشها در تنگه هرمز شده است. این در حالی است که آژانس بینالمللی انرژی که دارای یکمیلیارد و 200 میلیون ذخایر استراتژیک است نیز از آزادسازی بیسابقه ۴۰۰میلیون بشکه از ذخایر راهبردی خبر داده، اما ادامه حملات هوایی در خاورمیانه و بسته ماندن تنگه هرمز همچنان عرضه نفت را مختل کرده و مانع کاهش محسوس قیمتها شده است. انتظار میرود دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، از اوایل هفته جاری مجموعهای از گزینههای سیاستی را برای مهار قیمت انرژی بررسی کند؛ گزینههایی که از آزادسازی ذخایر استراتژیک نفت گرفته تا مداخله در بازارهای مالی را در بر میگیرد.
اقدام اضطراری برای مهار قیمتها
در واکنش به جهش قیمت نفت، کشورهای عضو آژانس بینالمللی انرژی تصمیم گرفتند ۴۰۰میلیون بشکه نفت از ذخایر راهبردی خود آزاد کنند؛ اقدامی که بزرگترین آزادسازی ذخایر استراتژیک در تاریخ این نهاد به شمار میرود. فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بینالمللی انرژی، اعلام کرد این تصمیم تاکنون «تاثیر قابلتوجهی» بر بازارها گذاشته، اما تاکید کرد که بازار انرژی در «مرحلهای بسیار حساس» قرار دارد.
تاثیر جنگ بر تقاضای نفت
جنگ خاورمیانه تنها عرضه نفت را تحت تاثیر قرار نداده، بلکه بر سمت تقاضا نیز اثر گذاشته است. بر اساس ارزیابی آژانس بینالمللی انرژی، لغو پروازهای هوایی، کاهش فعالیتهای اقتصادی و افزایش قیمت سوخت میتواند تقاضای جهانی نفت را در کوتاهمدت کاهش دهد. این نهاد برآورد کرده که در ماههای مارس و آوریل تقاضای جهانی نفت حدود یکمیلیون بشکه در روز کمتر از پیشبینیهای قبلی خواهد بود. در مجموع، رشد تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ اکنون حدود ۶۴۰هزار بشکه در روز پیشبینی میشود؛ رقمی که نسبت به برآورد قبلی حدود ۲۱۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته است.
چشمانداز بازار پس از بحران
با وجود اختلالهای فعلی، آژانس بینالمللی انرژی همچنان معتقد است که در کل سال ۲۰۲۶ عرضه جهانی نفت میتواند سریعتر از تقاضا رشد کند. طبق این پیشبینی، عرضه جهانی حدود ۱میلیون بشکه در روز افزایش خواهد یافت؛ هرچند این رقم نسبت به برآورد ماه گذشته که 2.4میلیون بشکه در روز بود، کاهش قابلتوجهی نشان میدهد. در همین حال، تلاش برخی کشورهای خلیج فارس برای استفاده از مسیرهای صادراتی جایگزین در حال افزایش است. برای مثال عربستان و امارات در حال گسترش استفاده از خطوط لوله و بنادر دریای سرخ هستند تا بخشی از صادرات خود را بدون عبور از تنگه هرمز انجام دهند.
افزایش پیشبینی قیمت نفت
برخی از موسسات مالی از جمله بانک آمریکایی گلدمن ساکس پیشبینی درباره قیمت نفت خام شاخصهای برنت و دابلیوتیآی آمریکا در سهماهه چهارم را در بحبوحه طولانیتر شدن اختلال در تنگه هرمز بین 5 تا 10 دلار افزایش دادند. گلدمن ساکس پیشبینی خود از قیمت نفت خام برنت و دابلیوتیآی آمریکا را برای سهماهه چهارم سال ۲۰۲۶ از ۶۶دلار به ۷۱دلار برای هر بشکه رساند، زیرا برآورد میکند اختلال در جریان نفت در تنگه هرمز بهدلیل جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران طولانیتر خواهد شد.
قیمت نفت خام شاخص برنت از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه (نهم اسفند) بیش از ۳۶درصد و شاخص دابلیوتیآی حدود ۳۹درصد افزایش یافته است. تحلیلگران بانک آمریکایی گلدمن ساکس در یادداشتی اعلام کردند که اکنون پیشبینی میکنند ۲۱ روز جریان نفت تنگه هرمز در سطح ۱۰درصد از سطح عادی پایین باشد و پس از آن ۳۰ روز بهتدریج بهبود یابد، درحالیکه پیش از این انتظار اختلال ۱۰روزه را داشتند. این بانک آمریکایی همچنین اعلام کرد: اگر جریان نفت تنگه هرمز تا ماه مارس پایین بماند، احتمال دارد قیمت روزانه نفت از اوج خود در سال ۲۰۰۸ فراتر رود.
گلدمن ساکس با گنجاندن یک الگوی جدید در مدلهای تحلیلی خود پیشبینی کرد: برداشت ۲۵۴میلیون بشکه از ذخایر راهبردی نفت جهان و ۳۱میلیون بشکه از ذخایر روسیه، افت ذخایر تجاری نفت را در سطح جهانی حدود ۵۰درصد کاهش خواهد داد. آژانس بینالمللی انرژی روز چهارشنبه (۲۰ اسفند) موافقت کرد برای مقابله با افزایش قیمت جهانی نفت خام از زمان آغاز جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، ۴۰۰میلیون بشکه نفت از ذخیرهسازیهای راهبردی برداشت کند که بخش عمده آن از سوی آمریکا انجام میشود.
به گزارش موسسه مشاورهای وود مکنزی، برای متعادل شدن بازار نفت، تقاضای جهانی روزانه ۱۰۵میلیون بشکهای همچنان باید کاهش یابد. به باور این موسسه، تحقق این هدف مستلزم آن است که قیمت نفت برنت در هفتههای آینده حداقل به ۱۵۰دلار برای هر بشکه برسد. وود مکنزی ادامه داد: از نظر این موسسه، قیمت ۲۰۰دلار برای هر بشکه نفت نیز دور از ذهن نیست. اروپا با چالشهای حادی روبهروست، زیرا پالایشگاههای خلیج فارس ۶۰درصد سوخت جت و ۳۰درصد گازوئیل مورد نیاز کشورهای قاره سبز را تامین میکنند.
